Het gecontroleerd overstromingsgebied Bovenzanden is met succes omgebouwd tot een gecontroleerd overstromingsgebied met gereduceerd getij. Door de bouw van een nieuwe gecombineerde in- en uitwateringssluis staat het gecontroleerd overstromingsgebied nu dagdagelijks ook onder invloed van het getij op de Rupel, waardoor het gebied naast voor meer waterveiligheid, ook voor natuurontwikkeling kan zorgen. Op 12 februari 2025 stroomde voor het eerst rivierwater via de inwateringssluis het gebied in.
Bescherming tegen overstromingen
Bovenzanden is een gebied in Willebroek van 34 hectare groot, dat al in 1981 werd omgevormd tot een gecontroleerd overstromingsgebied in het kader van het Sigmaplan. Een gecontroleerd overstromingsgebied (GOG) is een gebied naast de rivier dat water opvangt bij extreme weersomstandigheden. Hierdoor wordt het stormtij op de rivier enigszins afgezwakt en fungeert het GOG ook als buffer voor het teveel aan water in de rivier. De rivierdijk van een GOG wordt verlaagd en omgevormd tot een overloopdijk. Bij stormtij stroomt het overtollige rivierwater uit de Rupel over deze dijk het gebied in. Om te voorkomen dat ook woonkernen onder water lopen, wordt het achterland altijd beschermd door een ringdijk. Als de storm gepasseerd is, stroomt het water weer uit het GOG naar de Rupel via een uitwateringssluis in de overloopdijk.
Intussen werd Bovenzanden omgebouwd tot een gecontroleerd overstromingsgebied met gereduceerd getij. Zo’n GOG-GGG is hetzelfde opgebouwd als een gewoon gecontroleerd overstromingsgebied, maar dan met een slim sluizensysteem in de overloopdijk. Bij vloed laat een inwateringssluis in de overloopdijk nu tweemaal per dag een beperkte hoeveelheid water binnen. Net genoeg om slikken en schorren te ontwikkelen. Bij eb vloeit het water langzaam terug naar de Rupel via een lager gelegen uitwateringssluis in de overloopdijk. Bij stormtij stroomt het water nog steeds over de overloopdijk het gebied in, net als bij een klassiek GOG. Zo combineert dit gebied waterveiligheid met de ontwikkeling van getijdennatuur.
In het voorjaar van 2022 zijn we in Bovenzanden gestart met de bouw van de nieuwe gecombineerde in- en uitwateringssluis in de overloopdijk. De nieuwe sluis werd naast de oude uitwateringssluis gebouwd, iets meer landinwaarts. Nadien verlegden we het tracé van de overloopdijk naar de nieuwe sluisconstructie en werd de oude sluis afgebroken. In het gebied zelf werden kreekaanzetten gegraven, om ervoor te zorgen dat het rivierwater bij eb, makkelijk terug naar de Rupel kan stromen. De ontwikkelingen in het gebied worden gemonitord door de Universiteit Antwerpen. Op basis van wetenschappelijke gegevens bekijken we hoeveel rivierwater het gebied best kan/mag instromen om de gewenste riviernatuur te laten ontwikkelen. De totale kostprijs van de omvorming van dit GOG naar een GOG-GGG bedraagt ca. 1,7 miljoen euro.
“Bovenzanden buffert al jarenlang overtollig rivierwater bij stormtij en is in het verleden al verschillende keren in werking getreden als GOG. Dat zal het gebied ook de komende decennia blijven doen. Naast mensen beschermen tegen overstromingen, zal in dit nieuwe gecontroleerde overstromingsgebied met gereduceerd getij ook topnatuur ontwikkelen. Zo combineren we waterveiligheid met natuurontwikkeling”, zegt Vlaams minister van Mobiliteit en Openbare Werken Annick De Ridder.
Getijdennatuur
Door de bouw van een nieuwe in- en uitwateringssluis staat Bovenzanden onder (beperkte) invloed van de getijden. Zo ontstaat er op termijn prachtige getijdennatuur, met zoetwater slikken en schorren. “Dit type natuur is zeer zeldzaam geworden, omdat veel getijdenrivieren in de loop van de vorige eeuw gekanaliseerd werden. Nochtans zuivert getijdennatuur het rivierwater, door stikstof en CO2 op te nemen en zuurstof af te geven. Ook voor verschillende diersoorten die het moeilijk hebben is het herstel van riviernatuur van groot belang. Planten als het harig wilgenroosje, verschillende rietsoorten en wilgenvloedbossen zullen hier de volgende jaren tot ontwikkeling komen. Van de bosruiter tot de kluut: heel wat vogels zullen zich thuis voelen in Bovenzanden”, zegt Koen Deheegher, Sigmaplan projectleider van het Agentschap voor Natuur & Bos.
Cluster Dijlemonding
Waarnemend gedelegeerd bestuurder van De Vlaamse Waterweg nv Krista Maes duidt het belang van het Sigmaplanproject Dijlemonding: “Bovenzanden maakt deel uit van de grotere Sigmacluster Dijlemonding te Mechelen en Willebroek. Door het samenvloeien van verschillende waterlopen als de Rupel, Dijle, Nete, Zenne en het Kanaal Leuven-Dijle is dit een bijzonder overstromingsgevoelige regio. Daarom investeren we al jaren in de aanleg van overstromingsgebieden, om de waterveiligheid hier te verhogen.”
Het Sigmaproject Dijlemonding bestaat uit vijf deelgebieden: Grote Vijver Noord en Zuid, Zennegat, Tien Vierendelen en Bovenzanden. Aan deelgebied Grote Vijver in Mechelen hebben we de werken in 2022 afgewerkt, het Zennegat was al klaar in 2017. Deze gecontroleerde overstromingsgebieden hebben hun nut al meermaals bewezen bij stormtij in de afgelopen jaren. In Tien Vierendelen zijn de werken nog aan de gang. Ook daar leggen we een nieuw gecontroleerd overstromingsgebied (GOG) aan. In dat gebied, normaal gezien operationeel in 2026, blijft de landbouw actief. Na voltooiing van de vijf deelgebieden zullen we over ongeveer 250 hectare aan gecontroleerde overstromingsgebieden beschikken om de streek rond Willebroek en Mechelen te vrijwaren van overstromingen van getijdenrivieren.
Sigmaplan
Vlaanderen beter beschermen tegen overstromingen van de Schelde en haar zijrivieren. En tegelijk de waardevolle Scheldenatuur een boost geven. Dat is het doel van het Sigmaplan, dat uitgevoerd wordt door De Vlaamse Waterweg nv en het Agentschap voor Natuur en Bos. Zo beschermen we heel Vlaanderen tegen overstromingen vanuit die getijdenrivieren bij stormtij.
